RUSYA FEDERASYONU

Türkiye - Rusya Federasyonu Ticareti

Gerek Rusya Federasyonu gerekse eski SSCB daima Türkiye'nin önemli ticari ortaklarından biri olmuştur. Her iki ülkenin coğrafi yakınlığı ticari ilişkilerin gelişmesi için önemli unsurlardan biridir.

Rusya Federasyonu ile Türkiye arasındaki dış ticarete ilişkin istatistiki bilgiler aşağıda yer almaktadır.(1000 $)

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı EBİM Kayıtları 

Rusya Federasyonu ile ülkemiz  arasındaki dış ticaret hacmi 1997 yılına kadar yıllar itibarıyla giderek artan bir seyir izlemektedir. İkili ticaret hacmi 1992-1997 döneminde %186 oranında artarak 1997 yılında 4.2 milyar $'a ulaşmıştır. Sözkonusu dönemde Rusya Federasyonu, Türkiye'nin genel ihracatı içinde Almanya'dan sonra 2., genel ithalatımızda ise 6. sıradaki ülke olmuştur.

Ancak, 1998 yılında Rusya'da yaşanan krize paralel olarak iki ülke arasındaki dış ticaret hacminde önemli ölçüde azalma meydana gelmiştir. 1999 yılında bu gelişim devam etmiş, Rusya Federasyonu genel ihracatımızda 10. sıraya düşerken, ithalatımızda 5. sıraya yükselmiştir. 2000 yılında  ise ülkemiz, sözkonusu ülke ile ticaretinde önemli bir dış ticaret açığı ile karşılaşmıştır. Bu durum 2001 yılında da devam etmiştir.  

İhracat

Rusya Federasyonu'na olan ihracatımız 1992-1997 yılları arasında hızla artarak Türkiye aleyhine gelişen dış ticaret dengesinin nispeten iyileşmesini sağlamış, ancak bu olumlu gelişme Ağustos 1998 krizi ile tersine çevrilmiştir.

Sözkonusu ülkeye yönelik 1998 yılı ihracatımız, 1997 yılına göre %34,4 oranında azalarak 1.347 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. İhracatımızdaki düşüş 1999 yılında da devam etmiş ve aynı dönemdeki ihracatımız ise bir önceki yıla göre %56,4 oranında azalarak 586.5 milyon dolar olmuştur. İhracattaki düşüşün nedeni, Rusya'da Ağustos 1998 yılında ortaya çıkan ekonomik kriz ve devalüasyonu müteakiben Rus tüketicilerin satın alma gücündeki azalma nedeniyle ithal mallara yönelik talebin daralmasıdır. 

2000 yılı dış ticaret verileri dikkate alındığında, sözkonusu dönemde ihracattaki düşüşün durduğu ve 2000 yılındaki  ihracatımızın bir önceki yılın aynı dönemine göre %8,5 oranında artarak 639 milyon $ dolar olarak gerçekleştiğini görmekteyiz. 2001 yılı ihracatımız ise, 2000 yılına göre %43,5 oranında artarak     924,1 milyon $ olmuştur.  

Rusya Federasyonu'na yönelik ihraç kalemlerimize baktığımızda, önemli kalemleri demir- çelikten uzunlamasına borular, kürkten giyim eşyası ve aksesuarları, kıvılcım ateşlemeli motorlar, tüller-diğer file mensucat, temizlik maddeleri, deri giyim, ayakkabı, portakal, limon, mandalina, domates, tütün, sakızlar, canlı mayalar, romorkörler ve itici gemiler, tekstil ve konfeksiyon ürünleri  oluşturmaktadır.

Türkiye'nin Rusya Federasyonu'na İhraç Ettiği Belli Başlı Ürünler ($)

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı EBİM Kayıtları 

Diğer taraftan, Rusya Federasyonu tarafından ihraç ürünlerimizin ülkeye girişine getirilen bir kolaylık, ülkemizin ithalatta uygulanan ülke preferans sistemine dahil edilmesidir. Sovyet döneminden beri (1974) uygulanan bu sistem, 1992 yılında tekrar düzenlenmiş ve ülkemiz, gelişmekte olan ülkeler statüsünde mütalaa edilerek, Rusya Federasyonu'na ihraç edilecek Türk mallarının %25 oranında gümrük vergisi indirimi ile ülkeye girmesine imkan sağlanmıştır (GSP).

Ancak, sözkonusu ülke, ithalatta uyguladığı Genel Preferanslar Sistemine dahil madde gruplarında bir azaltmaya gitmiştir. Bu uygulama ile ülkemizin belli başlı ihraç ürünlerinden tekstil, deri eşya, şekerleme mamülleri, makarna, temizlik maddeleri, bisküviler liste dışında kalmıştır. 

İthalat

Rusya Federasyonu'ndan yapılan ithalat, ihracata kıyasla daha istikrarlı bir seyir izlemektedir. 1998 yılında ithalatımız 1997 yılına göre %1 oranında düşüş ile 2.154 milyon $ düzeyinde gerçekleşmiştir. 1999 yılında ise ithalatımız bir önceki yıla göre %10 oranında artarak 2.371 milyon $ olmuştur. 2000 yılındaki ithalat değerleri bir önceki yılın aynı dönemi ile kıyaslandığında ise, ithalatımızın % 63,4 oranında artarak 3.879 milyon $ olduğu görülmektedir. İthalatımızdaki artış, doğal gaz başta olmak üzere ithal edilen hammadde fiyatlarındaki artıştan kaynaklanmaktadır. 2001 yılında  ithalatımız ise, 2000 yılına göre %11,6 oranında azalarak 3.435,6 milyon $ olarak gerçekleşmiştir.

Belli başlı ithal kalemlerini ise doğal gaz, petrol yağları, bitümenli taşkömürü, diğer yağlar ve müstahzarları, alaşımsız alüminyum,  demir-çelik döküntü ve hurdaları,  demir ve çelikten yassı hadde ürünleri, diğer kağıtlar, alaşımsız çinko, arıtılmış bakır katotları, kereste ve ayçiçek tohumu teşkil etmektedir.

2001 yılında ithal edilen ürünlere bakıldığında, doğal gazın 1.452 milyon $ ile ithalat içerisinde %42  oranında pay aldığı görülmektedir. Diğer önemli kalemlere ait ithalat rakamları ve ithalat içerisinde aldıkları paylar ise şöyle sıralanmaktadır. Petrol yağları 776 milyon $  ve %22, bitümenli taşkömürü 155  milyon $ ve %4,  diğer yağlar ve müstahzarları  130 milyon $ ve %3, alaşımsız aluminyum 102  milyon $ ve %2'dir.

Kaynak: Dış Ticaret Müsteşarlığı EBİM Kayıtları

Doğal  gaz Anlaşması

18.9.1984 tarihinde imzalanan Doğal Gaz Anlaşması ile Sovyet tarafı 1987 yılından başlayarak 25 yıl süreyle Türkiye Cumhuriyeti'ne doğal gaz sevk etmeyi garanti ederken, Türk tarafı da bu süre zarfında doğal gaz ithal etmeyi taahhüt etmiştir. Anlaşma ile, doğal gaz bedellerinin Türkiye tarafından serbest döviz şeklinde ödenmesi, Rus tarafının ise bu ödemeleri genelde Türk malları alımında kullanması amaçlanmıştır. Anlaşmanın imzalandığı dönemde, doğal gaz karşılığında mal ihracı uygulaması ile geleneksel Türk ihraç ürünleri ihracatından ziyade, Türk sanayi ürünlerinin ihracatının arttırılması için yeni bir imkan yaratılması hedeflenmiştir.

Doğal gaz anlaşmasının ülkemiz açısından diğer önemli bir yönü, doğal gaz bedellerinin bir kısmının, Türk müteahhitlik firmalarının Rusya'da gerçekleştirmiş oldukları projelerin finansmanında kullanılmasıdır. 1986 yılında imzalanan 9. Dönem KEK Protokolünde bu konuda hükümlere yer verilmiştir.

İlk doğal gaz alımına başlanıldığı yıl olan 1987 ile 1994 yılları arasında 1,9 milyar Dolar tutarında doğal gaz ithalatı gerçekleştirilmiş olup, bu tarihler arasında belirlenen mal listeleri kapsamında kayda alınan ihracat miktarı 271 milyon Dolar, gerçekleştirilen müteahhitlik hizmetleri toplamı ise 609 milyon Dolar olmuştur. 

Ancak, söz konusu Doğal Gaz Hesabı Uygulaması, 1994 yılından itibaren devam ettirilememektedir.

Diğer taraftan, ülkemizdeki doğal gaz kullanımının giderek yaygınlaşması ve 1990'lı yıllardaki ihtiyaçlar nedeniyle, ithal edilen doğal gaz miktarının artırılması yönünde ülkemizce çalışmalara başlanmıştır. 1994 yılında imzalanan protokol ile mevcut 6 milyar m³ doğal gaz alımının, 1995 yılından itibaren tedricen arttırılması ve 1998 yılında 10.5 milyar m³ e çıkarılması öngörülmüş, 1996 yılında imzalanan bir protokolle de Batı hattından sağlanacak ilave gaz miktarı 8 milyar m³ e çıkarılmıştır.

Ayrıca, mevcut Batı hattına ilaveten Rusya Federasyonu'ndan ithal edilecek doğal gazın Karadeniz'in altından geçerek Türkiye'ye getirilmesine ilişkin anlaşma 1997 yılında imzalanmıştır. “Mavi Akım” olarak adlandırılan bu anlaşma ile ülkemize Karadeniz'in altından 16 milyar m³ doğal gaz  sevk edilmesi kararlaştırılmıştır.

Sözkonusu anlaşma gereğince, yeni hattan gaz sevkiyatı 2001 yılından başlayarak tedricen artırılacak ve 2007 yılında belirtilen seviyeye çıkacaktır. Bu tarih itibarıyla Rusya Federasyonu'ndan sağlanan gaz 30 milyar m³ olmaktadır.

Görüldüğü üzere, Türkiye 2000'li yıllarda enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü Rusya Federasyonu'ndan sağlama konusunda bir tercih yapmıştır. Bu tercih 2000'li yıllarda Rusya Federasyonu ile ekonomik ve ticari ilişkilerimizdeki temel noktalardan biri olacaktır.

Bavul Ticareti

Rusya Federasyonu'nun içinde bulunduğu ekonomik şartların etkisi ile dış ticarette ortaya çıkan bir ticaret şekli “bavul ticareti”dir. “Bavul ticareti” Rus vatandaşlarınca bazı tüketim mallarının yurt dışından ucuz olarak satın alınmasını ve bu malların yolcu beraberinde ülkeye getirilmesini, satılmasını içermektedir. Söz konusu ticaret şeklinde, gerçek şahıslar Rusya Federasyonu'na değeri 1000 Amerikan Dolarını ve toplam ağırlığı 50 kg'ı geçmeyen eşyayı gümrük vergilerini ödemeden getirebilmektedir. “Bavul ticareti” uygulaması 1993 yılından başlayarak Ağustos 1998 ekonomik krizine kadar önemli bir ticaret şekli olmaya devam etmiştir.

Ancak, ülkenin maruz kaldığı gümrük vergisi kayıpları nedeniyle söz konusu ticareti kontrol altına alma yönündeki uygulamaları ve Ağustos ayındaki ekonomik kriz, Rusya Federasyonu ile gerçekleştirilen bavul ticaretini olumsuz yönde etkilemiştir.

Öte yandan, bavul ticaretinin belirli dönemdeki koşullar neticesinde ortaya çıkmış bir ticaret şekli olduğu dikkate alınmalı ve bu ticaret şeklinin uzun vadeli olmayacağı, zaman içerisinde kontrol altına alınarak sınırlı hale getirileceği göz önünde bulundurulmalıdır.

Karşılıklı Yatırımlar

a)     Rusya Federasyonu'nda Türk Ortaklı Firmalar tarafından gerçekleştirilen yatırımlar:

Rusya Federasyonu Devlet İstatistik Komitesi verilerine göre, 1 Ekim 2000 tarihi itibarıyla Rusya Federasyonu'nda Türk sermayesi miktarı 362,4 milyon $'dır. Aynı dönemde yapılan sıralamada ise Türkiye Rusya Federasyonu'nda yabancı sermaye yatırımı bulunan ülkeler arasında 10. sırada yer almaktadır.

Rusya'da Türk firmaları tarafından gerçekleştirilen belli başlı yatırımlar, Moskova'da yapılan dört büyük hipermarket, bira ve malt fabrikası ile Coca-Cola dağıtımı konusunda gerçekleştirilen yatırımlardır.

Diğer taraftan, Rusya Federasyonu'nda  Yapı ve Kredi Bankasının Yapı-Toko Bank, Ziraat Bankası'nın  kurduğu Rus Türk Bankası, Garanti Bankası'nın Garanti-Moscow,  Finansbank'ın Finansbank (Moscow) Ltd  ve  İktisat Bankası'nın İktisat Russia bankaları faaliyet göstermektedir.

b)      Türkiye'de Rus Firmaları Tarafından Gerçekleştirilen Doğrudan Yatırımlar:

Mayıs 2001  tarihi itibarıyla ülkemizde 168 adet Rus-Türk ortaklığında kurulan firma faaliyet göstermektedir. Bu firmaların toplam sermayeleri 3.97 trilyon TL olup, bu tutarın 2.38 trilyon TL'si (%60) Rus ortaklara aittir.

Ülkemizde toplam yabancı sermaye yatırımları içerisinde Rus menşeli yatırımlar %0,12 oranında pay almaktadır.

Rus firmaları, ülkemizde İskenderun Demir-Çelik Fabrikaları, Seydişehir Alüminyum Tesisleri gibi projeleri gerçekleştirmişlerdir. Deriner Barajı ile ilgili çalışmalar da devam etmektedir. Barajın altyapı işleri Rus Technostrojexport firması tarafından yapılmaktadır.

Rus firmaları ülkemizde özellikle, demiryollarının inşası ve elektrifikasyonu, baraj ve hidroelektrik santrallerinin inşası, bazı sanayi tesislerinin modernizasyonu gibi konularla ilgilenmektedirler.

İki Ülke Arasında Yapılan Anlaşmalar

Türkiye ile Rusya Federasyonu arasında yapılan anlaşmalar aşağıda belirtilmektedir.
1-Türkiye ile Rusya Federasyonu arasındaki ticari ilişkiler 8.10.1937 tarihli “Ticaret ve Seyrisefain Anlaşması” ve 25.2.1991 tarihli “Ticari ve Ekonomik İşbirliğine Dair Anlaşma” çerçevesinde yürütülmektedir.
2-Türkiye ile Rusya Federasyonu arasında “Yatırımların Karşılıklı Teşviki ve Korunmasına İlişkin Anlaşma” 15.12.1997 tarihinde Ankara'da imzalanmış ve onay süreci 17 Mayıs 2000 tarihinde tamamlanmıştır.
3-İki ülke arasında “Çifte Vergilendirmeyi Önleme Anlaşması” 15.12.1997 tarihinde imzalanmış ve 1 Ocak 2000 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
4-İki ülke arasında Ticari, Ekonomik, Sınai ve Bilimsel-Teknik İşbirliğinin Geliştirilmesi Hakkında Uzun Vadeli Program, 15.12.1997 tarihinde imzalanmıştır.
5-Türkiye-Rusya Federasyonu Hükümetler arası Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) IV. Dönem Toplantısı 1-5 Kasım 1999 tarihleri  arasında Moskova'da yapılmıştır.
6-Türkiye-Rusya Federasyonu Hükümetler arası Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) V. Dönem Toplantısı  20-23 Ekim 2000 tarihleri arasında Ankara'da yapılmıştır.

Yararlı Adresler

Türkiye'nin Rusya'daki Temsilcilikleri
T.C. MOSKOVA BÜYÜKELÇİLİĞİ
ADRES: 7.ROSTOVSKIY REPEULOK 12  MOSCOW/RUSSIA
TELEFON: + 7 095 956 55 95, FAX: + 7 095 956 55 97
E - MAIL: turem@dol.ru

T.C. MOSKOVA TİCARET MÜŞAVİRLİĞİ
ADRES: 7.ROSTOVSKIY REPEULOK 12  MOSCOW/RUSSIA
TELEFON: + 7 095 246 29 89,  + 7 095 246 39 89   FAX: + 7 095 246 49 89

T.C. KAZAN BAŞKONSOLOSLUĞU
ADRES: ULİTSA KARLA MARKSA 71 A/YA: 141 420015 KAZAN
TELEFON: + 7 8432 64 46 40,  + 7 8432 64 27 90, FAX: + 7 8432 64 25 11
E-MAIL: kazan.bk@mfa.gov.tr

Rusya'nın Türkiye'deki Temsilcilikleri
RUSYA FEDERASYONU BÜYÜKELÇİLİĞİ
ADRES: KARYAĞDI SOK. NO:5 ÇANKAYA - ANKARA
TELEFON: 0312 440 96 57-58, FAX: 0312 438 39 52

RUSYA FEDERASYONU İSTANBUL BAŞKONSOLOSLUĞU
ADRES: İSTİKLALCAD. NO:443 BEYOĞLU - İSTANBUL
TELEFON: 0212 2441693-2610, FAX: 0212 2490507

RUSYA FEDERASYONU İLE İLGİLİ
YARARLI İNTERNET ADRESLERİ
T.C.Moskova Büyükelçiliği:
www.turkishline.ru/embassy
T.C.Moskova Ticaret Müşavirliği:
www.turkishline.ru/dtm
Rus Türk İşadamları Birliği:
www.rtib.ru/turkishline
(RF Hakkında Genel Bilgiler):
www.turkishline.ru

KAYNAK:
CIA - The World Fact Book
İGEME - İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi
DTM - Dış Ticaret Müsteşarlığı
T.C. Dışişleri Bakanlığı